Ndërsa stilet moderne të jetesës po largohen gjithnjë e më shumë nga ushqimi i freskët dhe i thjeshtë, një fenomen i heshtur po formëson shëndetin publik në shkallë globale – rritja e shpejtë e konsumit të ushqimeve ultra të përpunuara. Këto janë produkte që prodhohen industrialisht me aditivë të tillë si ëmbëlsues, përmirësues shijeje, konservues dhe ngjyra artificiale dhe zakonisht nuk përmbajnë përbërës të plotë ose natyralë.
Deri vonë, konsumatorët ishin të vetëdijshëm se ushqime të caktuara, të tilla si patate të skuqura ose pije të gazuara, ishin ultra të përpunuara. Megjithatë, gjetjet e reja tregojnë se shumë nga ushqimet që i konsiderojmë “të shëndetshme” ose “të padëmshme” mund të bien në këtë kategori pa e kuptuar. Lista zbuluese përfshin produkte që janë në shitje çdo ditë në mensat e shkollave, raftet e supermarketeve dhe restorantet.
Çfarë është ultra-i përpunuar?
Klasifikimi i një ushqimi si ultra-i përpunuar bazohet në sistemin NOVA, i cili u krijua nga studiues brazilianë dhe është miratuar nga organizata të tilla si Organizata Botërore e Shëndetësisë. Sipas tij, ushqimet klasifikohen në katër grupe: të papërpunuara, të përpunuara minimalisht, të përpunuara dhe ultra-të përpunuara.
Ushqimet ultra-të përpunuara nuk janë produkte që i janë nënshtruar ndonjë forme përpunimi. Ato prodhohen artificialisht për të qenë jashtëzakonisht të shijshme, të përshtatshme, tërheqëse dhe që krijojnë varësi. Përpunimi i tyre përfshin përdorimin e përbërësve dhe teknikave të rafinuara si nxjerrja, avullimi dhe ri-futja e përbërësve të izoluar. Në zemër të çështjes është heqja e ushqimit nga forma e tij origjinale natyrore.
Ushqime që nuk i dyshojmë
Sipas Science Focus dhe burimeve të tjera të besueshme si British Medical Journal dhe Autoriteti Evropian i Sigurisë Ushqimore, një numër ushqimesh të përditshme bien në kategorinë e ultra-të përpunuara, pa e ditur konsumatorët:
Kos me aromë: Edhe pse promovohen si të shëndetshëm, ato përmbajnë aditivë, aroma artificiale dhe ëmbëlsues. “Fruti” zakonisht vjen nga mbetjet e shtypura me shurup ose përmirësues kimikë. Drithërat e mëngjesit: Shumica i janë nënshtruar nxjerrjes, përmbajnë sheqer, konservues dhe ngjyra artificiale. Edhe ato të reklamuara si “të pasura me fibra” fshehin ultra-përpunim.
Bukë dhe pasta të paketuara: Bukëzat e bardha të bukës ose bukët e hamburgerit janë të pasura me stabilizues, yndyrna të hidrogjenizuara dhe emulsifikues.
Pije me bazë bimore (p.sh. qumësht bajamesh ose tërshëre): Shumë prej tyre përmbajnë karagenan, sheqer, përmirësues shijeje dhe aditivë sintetikë që ndihmojnë me teksturën.
Salca dhe salca të gatshme: Këto përfshijnë gjithçka, nga shurupi i glukozës dhe acidifikuesit artificialë deri te emulsifikuesit dhe konservuesit si EDTA.
Shkopinj drithërash: Shumë prej tyre mbajnë imazhin e një zgjedhjeje “të shëndetshme”, por janë plot me sheqerna të shtuar, vaj palme dhe përbërës industrialë si shurupi i misrit me fruktozë të lartë.
Vaktet dhe picat e ngrira: Pothuajse të gjitha përfshijnë përbërës të shumtë që nuk gjenden në kuzhinat e shtëpisë, të cilët synojnë teksturën, shijen dhe afatin e ruajtjes. Mishrat alternativë (p.sh., hamburgerë vegjetarianë): Ndërsa janë një opsion miqësor ndaj mjedisit, ato shumë shpesh përpunohen tepër me proteina të izoluara, lidhës kimikë dhe aroma artificiale.
Lëngje frutash të paketuara: Edhe nëse nuk përmbajnë sheqer të shtuar, heqja e fibrave dhe trajtimi termik i klasifikon shumë prej tyre si të përpunuara tepër.
Pijet energjike dhe çajrat në shishe: Ato përmbajnë përmirësues shijeje, acidifikues, stabilizues dhe ëmbëlsues artificialë.
Në përgjithësi, në Europë dhe Amerikën e Veriut, vlerësohet se mbi 50% e marrjes ditore të kalorive vjen nga ushqime të tilla – madje edhe në popullatat që konsiderohen “të ndërgjegjshme për shëndetin”.
Implikimet shëndetësore dhe të politikave publike
Një numër studimesh e kanë lidhur konsumin e tepërt të ushqimeve ultra të përpunuara me obezitetin, diabetin e tipit 2, hipertensionin, sëmundjet kardiovaskulare dhe depresionin. Më shqetësuese është se këto efekte nuk lidhen vetëm me përbërësit individualë (p.sh. sheqerin ose kripën), por edhe me vetë shkallën e përpunimit.
Shkencëtarët nga Imperial College London kanë treguar se njerëzit që konsumojnë sasi të mëdha ushqimesh ultra të përpunuara kanë deri në 30% më shumë rrezik për vdekje të parakohshme. Përveç kësaj, studimet në popullatat e fëmijëve tregojnë një lidhje me çrregullimet e sjelljes, mungesën e përqendrimit dhe një mikrobiomë të shqetësuar.
Debati nuk është vetëm shkencor, por edhe politik. Disa vende, si Brazili dhe Kili, kanë kaluar në etiketa paralajmëruese për produktet shumë të përpunuara. Megjithatë, Bashkimi Europian po mbetet prapa, pasi sistemi NOVA ende nuk është përfshirë në rregulloret zyrtare të ushqimit.
Përgjegjësia e konsumatorit dhe çështja e informacionit
Tregu është i ngopur me produkte të tregtuara si “natyrale”, “organike”, “të lehta” ose “të përshtatshme për veganë” dhe konsumatori është i hutuar. Etiketat ushqyese, edhe kur ato përputhen me kërkesat ligjore, nuk arrijnë të zbulojnë natyrën e vërtetë të produktit. Industritë ushqimore janë specializuar në krijimin e etiketave “të gjelbra”, “të pastra” që kultivojnë iluzione të shëndetit.
Kjo nuk do të thotë që të gjitha ushqimet e përpunuara janë të rrezikshme. Përpunimi mund të jetë i nevojshëm për arsye sigurie, ruajtjeje ose komoditeti. Pika thelbësore është shkalla dhe qëllimi pas përpunimit. Kur ushqimi transformohet rrënjësisht me qëllim rritjen e konsumit përmes parametrave që krijojnë varësi, atëherë po flasim për një fenomen ushqimor që duhet të shqetësojë politikat publike.
Përfundime dhe perspektiva
Njohuritë rreth ushqimeve ultra të përpunuara janë tani një element kyç i shëndetit publik. Sfida për profesionistët e të ushqyerit, ligjvënësit dhe vetë konsumatorët është kalimi në një model dietik të bazuar në ushqime të vërteta, të përpunuara minimalisht dhe sa më afër formës së tyre origjinale.Ndryshimi nuk është i lehtë, veçanërisht në shoqëritë që janë trajnuar për dieta të shpejta, të paketuara dhe në dukje “të shëndetshme”, por është i nevojshëm. Hapi i parë është transparenca – dhe shkenca tashmë ka hedhur dritë mbi këtë.
Burimet jane shkeputur nga:
Science Focus, “10 ushqime ultra të përpunuara që ndoshta po i hani pa e kuptuar”, 6 qershor 2025.
Monteiro, C.A. et al., “Klasifikimi NOVA: Shkenca e ultra-përpunimit”, Shëndeti Publik i të Ushqyerit, 2019.
Fiolet, T. et al., “Konsumi i ushqimeve ultra të përpunuara dhe rreziku i kancerit”, BMJ, 2018.
Pagliai, G. et al., “Konsumi i ushqimeve ultra të përpunuara dhe gjendja shëndetësore”, Revista Ndërkombëtare e Kërkimeve Mjedisore dhe Shëndetit Publik, 2021.
OBSH Europë, “Marketingu i ushqimeve ultra të përpunuara dhe shëndeti i fëmijëve”, Raporti 2023.
