Të paktën 1 në 3 studentë në Mbretërinë e Bashkuar po i drejtohen inteligjencës artificiale për mbështetje personale, 83% e Gjeneratës Z do të zhvillonin një marrëdhënie kuptimplote me një chatbot dhe 1 në 4 të rinj besojnë se shoqëruesit e inteligjencës artificiale mund të zëvendësojnë marrëdhëniet njerëzore.
Kanë kaluar tre vjet që kur u lançua ChatGPT. Ndërkohë, debati publik vazhdon të sillet rreth çështjeve të plagjiaturës ose produktivitetit.
Megjithatë, një fenomen tjetër, më pak i spikatur, është zhvilluar në periferi: përdorimi i inteligjencës artificiale si terapist zëvendësues ose bashkëbisedues emocional.
Lidhur me studentët, ekspertët theksojnë se kur dikush ndjen se një makinë e “kujton” atë, por injorohet nga njerëzit, diçka themelore është prishur në marrëdhënien e tyre me sistemin arsimor dhe kujdesin që duhet të marrin nga universiteti.
Ai tha se ndihej sikur e kuptonte më mirë se edhe terapisti i tij. Kur e pyeta pse, përgjigjja e tij ishte e thjeshtë: “‘Më kujton mua – problemet e mia, historitë e mia'”, tha për Times Higher Education Agnieszka Piotrowska, një akademike, regjisore dhe trajnere jete psikoanalitike që mbikëqyr studentët e doktoraturës në universitetet Oxford Brookes dhe Staffordshire dhe është një folëse TEDx mbi intimitetin dhe inteligjencën artificiale.
Siç shton ajo për atë që dëgjoi nga studenti i saj, “të dy ndjemë një siklet të lehtë. Ndoshta kjo bisedë ishte e mundur vetëm sepse psikoanaliza është një fushë thelbësore e punës sime akademike.
Studentët nuk supozohet të zhvillojnë lidhje emocionale me softuerët. Akademikët, nga ana tjetër, nuk supozohet të njohin vetminë që i bën të konceptueshme lidhje të tilla. E megjithatë, ky është realiteti”, përfundon ajo.
Për të shmangur keqkuptimet, padyshim që jo të gjithë studentët e përdorin IA-në në këtë mënyrë. Disa, megjithatë, e bëjnë. Ata i besojnë asaj mendimet personale, kërkojnë ngushëllim, bëjnë pyetje që turpërohen t’ua drejtojnë studentëve të tjerë, profesorëve ose këshilltarëve të shëndetit mendor.
Ndoshta, në fakt, elementi më shqetësues nuk është përdorimi i një “makine” në vetvete, por mungesa e vëmendjes njerëzore që shtyn drejt saj, si dhe ndjenja e vazhdueshme e turpit që ende shoqëron ndërveprimin njerëzor me IA-në.
Inteligjenca Artificiale si Zëvendësim për ‘Shoqërinë’ – Çfarë Tregon Studimi
Një studim i madh nga King’s College London, i botuar në vitin 2024, zbuloi se vështirësitë serioze të shëndetit mendor midis studentëve universitarë janë pothuajse trefishuar krahasuar me vitet 2016–17.
Vetmia e studentëve është rritur me një ritëm të ngjashëm. Pothuajse tre të katërtat e të anketuarve thanë se ndiheshin të vetmuar në universitet, ndërsa një pjesë e konsiderueshme thanë se nuk kishin miq të ngushtë.
Në këtë mjedis shoqëror dhe emocional, ideja e ‘shoqërisë’ përmes inteligjencës artificiale bëhet e mundur – dhe për disa, e papërmbajtshme.
Kjo nuk është një arsye për panik, por është e qartë se universitetet duhet të zgjerojnë horizontet e tyre përtej një obsesioni njëdimensional me plagjiaturën.
Të rinjtë tashmë po flasin hapur për marrëdhëniet e tyre me IA-në. Një sesion i kohëve të fundit online me pyetje dhe përgjigje në Reddit i udhëhequr nga OpenAI tërhoqi rreth 1,100 përdorues.
Pothuajse të gjitha pyetjet kishin të bënin me versionet më të vjetra të ChatGPT: “Pse versioni 4 dukej më ‘njerëzor’? A mund të rikthehej? Pse versioni 5 duket i largët?”
Të dhënat demografike të Reddit janë domethënëse: 44% e përdoruesve të tij janë midis moshës 18 dhe 29 vjeç – e njëjta grupmoshë që zakonisht ndjek kolegjin.
Një studim nga MIT Media Lab, i botuar në shtator 2025, shqyrtoi komunitetin e Reddit “MyBoyfriendIsAI” dhe regjistroi një gjetje të jashtëzakonshme: shumica e përdoruesve nuk kishin ndërmend të zhvillonin një marrëdhënie emocionale me IA-në.
Ata filluan të përdorin ChatGPT për punë ose nevoja profesionale, dhe më pas u zhvillua diçka tjetër.
Siç vërejti studiuesi Pat Pataranutaporn, “inteligjenca emocionale e këtyre sistemeve është mjaftueshëm e përparuar për t’i çuar njerëzit që fillimisht kërkojnë vetëm informacion në formimin e lidhjeve emocionale. Dhe kjo do të thotë se mund t’i ndodhë kujtdo prej nesh.”
Të dhënat konfirmojnë përdorimin e gjerë të IA-së nga studentët. 73% e studentëve në Mbretërinë e Bashkuar përdorin mjete të inteligjencës artificiale çdo javë, ndërsa më shumë se një në tre thonë se i kanë përdorur ato për mbështetje personale ose emocionale.
Një anketë e vitit 2025 nga Joi AI zbuloi se 83% e Gjeneratës Z besojnë se mund të zhvillojnë një marrëdhënie kuptimplote me një chatbot, ndërsa 80% thanë se do të merrnin në konsideratë martesën me një të tillë nëse do të ishte e mundur ligjërisht.
Një studim tjetër zbuloi se rreth një në katër të rinj tashmë besojnë se shoqëruesit e inteligjencës artificiale mund të zëvendësojnë marrëdhëniet njerëzore.
“Mund të shpërfillen të gjitha këto si fenomene patologjike. Një qasje më e ndershme, megjithatë, është ta njohësh atë si një simptomë. Kur studentët ndiejnë se një makinë i ‘kujton’ ata, ndërsa njerëzit përreth tyre jo, atëherë diçka është prishur në kontratën e pathënë arsimore dhe shoqërore”, thotë Dr. Piotrowska.
Rreziqet nuk janë teorike. Tetë padi janë ngritur tashmë në Shtetet e Bashkuara që lidhin përdorimin e ChatGPT me vetëvrasje ose dëmtime serioze emocionale.
Modeli është i ngjashëm: një i ri fillimisht kërkon ndihmë akademike, biseda bëhet personale, IA përgjigjet me një gjuhë të qetë, qetësuese dhe në dukje empatike, angazhimi emocional intensifikohet – dhe pastaj diçka shkon tragjikisht keq.
Problemi nuk është qëllimi i keq. Është fakti që sistemet e sotme të IA-së nuk kanë konceptin e dëmit, nuk dinë kur të ndalen dhe nuk janë të trajnuar se si të bisedojnë me një person të prekshëm.
Ato mund të prodhojnë një fjalim terapeutik ose të dëshpëruar me të njëjtën lehtësi, duke tingëlluar të dhembshur pa e kuptuar barrën e empatisë. Asnjë filtër nuk është i mjaftueshëm për të adresuar këtë çështje në një nivel sipërfaqësor.
A ka një zgjidhje?
Universitetet janë të thirrura të mësojnë jo vetëm shkrim-leximin dixhital, por edhe atë relacional, argumentojnë ekspertët. Studentët duhet të mësojnë të njohin parashikimet, pritjet dhe dobësitë e tyre brenda ndërveprimeve të tilla.
Bisedat me IA-në mund të shihen si mundësi për të mësuar reflektues dhe jo si një burim turpi privat.
Në të njëjtën kohë, është e nevojshme të rindërtohet infrastruktura bazë e vëmendjes njerëzore në arsimin e lartë, në vend që të kontraktohet kujdesi te sisteme që nuk mund ta ofrojnë atë në mënyrë të sigurt.
Në vitin 2025, një grua e re japoneze mbajti një ceremoni martese online me “partnerin e saj të inteligjencës artificiale”, duke shpjeguar se ndihej më e pranuar nga chatbot sesa nga një partner njerëzor.
Incidenti të kujton dokumentarin “Married to the Eiffel Tower” (2008), i cili eksploroi se si disa njerëz kërkojnë lidhje emocionale me objektet kur marrëdhëniet njerëzore dështojnë.
“Histori të tilla mund të jenë të habitshme, por nuk janë absurde. Ato zbulojnë nevoja të paplotësuara”, thotë akademiku për THE, duke shtuar: “Çështja nuk është të pretendosh se intimiteti me inteligjencën artificiale është një veçori margjinale, as të stigmatizosh studentët për mënyrat se si përpiqen të përballojnë. Çështja është të kesh një përgjigje serioze dhe të menduar mirë.
Një makinë mund të ofrojë përkohësisht ndjesinë e të qenit i dëgjuar. Vetëm njerëzit, megjithatë, mund të ofrojnë njohjen që parandalon që vetmia të ngurtësohet në dëshpërim.”
Si kap studimi marrëdhënien emocionale të të rinjve me sistemet e inteligjencës artificiale
Trendi drejt përdorimit emocional të inteligjencës artificiale është regjistruar ndërkombëtarisht, ndërsa zhvillimi i angazhimit emocional me chatbot shpesh shoqërohet me vetminë, izolimin social ose mungesën e mbështetjes – edhe nëse nuk e zëvendëson plotësisht kontaktin njerëzor.
Në veçanti, për të rinjtë dhe studentët e moshës 18-25 vjeç, përdorimi i IA-së nuk është më vetëm instrumental – ata mund të fillojnë ta përdorin IA-në për arsye akademike (detyra, shënime, shpjegime), por një përqindje e konsiderueshme kalon në biseda personale dhe emocionale dhe e përdor IA-në si një hapësirë të sigurt për rrëfim, pa rrezik social.
Është interesante fakti që “kujtesa” dhe stabiliteti funksionojnë emocionalisht. Në mënyrë specifike, një gjetje e përsëritur në studimet cilësore është se studentët i kushtojnë shumë rëndësi “kujtimit” të IA-së dhe e përjetojnë bisedën si të parashikueshme, të qetë dhe pa gjykim – karakteristika që shpesh mungojnë në mjedisin universitar për shkak të ngarkesës së punës, masës dhe mungesës së kohës.
Sipas ekspertëve, IA mbush boshllëqet, jo dëshirat. Hulumtimet nuk tregojnë se studentët preferojnë IA-në ndaj njerëzve, por se ata i drejtohen asaj kur nuk gjejnë vëmendje njerëzore në dispozicion dhe e përdorin atë për pyetje që shoqërohen me turp, ankth ose frikë nga vlerësimi.
Të dhënat tregojnë se lidhja emocionale me IA-në shkon krah për krah me nivele të larta vetmie, por nuk është vërtetuar se IA shkakton vetmi.
Gjithashtu, siç pasqyrohet në studime, studentët nuk i perceptojnë gjithmonë kufijtë. Edhe pse shumë të rinj e pranojnë se “nuk është njerëzore”, në të njëjtën kohë ata ia atribuojnë empatinë, kujdesin dhe mirëkuptimin inteligjencës artificiale.
